इंदूरमधील मराठी समाज

“दरवर्षी इंदोरमध्ये जत्राचं आयोजन होतं. आनि यावर्षी सुद्धा इंदोरमध्ये जत्राचं आयोजन झालंय. इथे मराठी व्यंजनाचा स्टॉल लागलाय. तुम्ही अनारसे पाहू शकता… इथे जत्राचं आयोजक आहे. आम्ही त्यांच्याशी गोष्ट करणार…मराठी कल्चर प्रमोट करायसाठी इथे स्टॉल लावतात…” इंदूरच्या पारंपरिक मराठी जत्रेविषयी वाहिन्यांवर माहिती देणारी एक मराठी तरुणी बोलत होती.. एका बाजूने मराठी भाषा आणि संस्कृतीचा जाज्वल्य अभिमान नि दुसरीकडे माळव्यातील हिंदी आणि अन्य बोलींचा भाषेवरील प्रभाव या दोन्ही गोष्टी या दोन-चार वाक्यातून दिसून येतात. 

ऐतिहासिक पार्श्वभूमी 

18 व्या शतकाच्या सुरुवातीला, इंदूरचा समावेश असलेला माळवा प्रदेश मुघल साम्राज्याच्या ताब्यात होता. 1720 च्या दशकात पेशवे बाजीराव प्रथम यांच्या नेतृत्वाखाली मराठ्यांनी उत्तर भारतात आपल्या मोहिमा सुरू केल्या. पेशव्यांचे विश्वासू सेनापती मल्हारराव होळकर यांना महसूल गोळा करण्यासाठी आणि मराठा प्रभाव वाढवण्यासाठी माळव्यात पाठवण्यात आले. 1724 मध्ये, पेशव्यांनी मल्हारराव होळकर यांना इंदूरची जहागीर (जागीर) दिली. त्यांनी मध्य भारतातील इंदूरला मराठ्यांचे एक प्रमुख केंद्र म्हणून प्रस्थापित केले. कालांतराने, होळकर शासकांच्या काळात इंदूर एक शक्तिशाली राज्य बनले. मुघल आणि हैदराबादच्या निजामाविरुद्धच्या लढायांमध्ये होळकरांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. अहिल्याबाई होळकर (इ. स. 1767-1795) या सर्वात प्रसिद्ध होळकर शासक होत्या. त्यांनी मराठ्यांची राजधानी इंदूरहून महेश्वरला हलवली. संपूर्ण मध्य भारतात व्यापार, कला आणि मंदिर बांधकामाला चालना दिली. काशी, गया आणि सोमनाथमधील आक्रमणकर्त्यांनी नष्ट केलेली अनेक मंदिरे पुन्हा बांधली. यशवंत राव होळकर (इ. स. 1799-1811 हे दुसऱ्या अँग्लो-मराठा युद्धात (1803-1805) इंग्रजांविरुद्ध लढले. ते सर्वात शक्तिशाली मराठा सेनापतींपैकी एक मानले जात असत. त्यांनी काही काळासाठी ब्रिटिश वर्चस्वाचा प्रतिकार केला, पण अखेर त्यांचा पराभव झाला. यशवंत रावांनंतर, इंदूरच्या राजकारणावर ब्रिटिशांचा प्रभाव पडू लागला. तिसऱ्या अँग्लो-मराठा युद्धात मराठ्यांचा पराभव झाल्यानंतर इ. स. 1818 मध्ये इंदूर हे ब्रिटिश अधिपत्याखालील एक संस्थान बनले. ब्रिटिश काळात होळकरांनी ब्रिटिशांच्या नियंत्रणाखाली इंदूरचे महाराज म्हणून राज्य करणे सुरू ठेवले. त्यांनी राजधानी महेश्वरहून परत इंदूरला हलवली. इथल्या राज्यकर्त्यांनी आधुनिकीकरण, प्रशासन आणि पायाभूत सुविधांवर लक्ष केंद्रित केले. इ. स. 1947 मध्ये भारताच्या स्वातंत्र्यानंतर, इंदूर आणि होळकर राज्य भारतीय संघराज्यात विलीन झाले. शेवटचे सत्ताधारी महाराज, यशवंतराव होळकर दुसरे यांनी विलिनीकरणाच्या करारावर स्वाक्षरी केली. इंदूर इ. स. 1956 मध्ये मध्य प्रदेशात विलीन झाले.

हे ही वाचा : आर्य-द्रविड भाषांचे साहचर्य – तंजावर मराठी

इंदूरची सध्याची स्थिती आणि होळकरांचा वारसा

इंदूर आता मध्य प्रदेशातील सर्वात मोठे शहर आणि एक प्रमुख व्यावसायिक आणि शैक्षणिक केंद्र आहे. भारतातील सर्वात स्वच्छ शहर म्हणून अनेक वेळा स्थान देण्यात आले आहे. होळकरांचा वारसा शहराच्या वास्तुकला, प्रशासन आणि संस्कृतीमध्ये स्पष्टपणे दिसून येतो. इंदूरमध्ये गुढी पाडवा (मराठी नववर्ष) हा सण उत्साहाने साजरा केला जातो. मराठ्यांनी सुरू केलेला गणेश चतुर्थी हा इंदूरमधील एक प्रमुख सण आहे. वारी परंपरा (पंढरपूरची तीर्थयात्रा) अजूनही इंदूरच्या मराठी भाषिक समुदायांकडून पाळली जाते. महाराष्ट्रात लोकप्रिय असलेल्या लावणी आणि तमाशाला इंदूरच्या पारंपारिक नाट्य संस्कृतीत स्थान मिळाले. ध्रुपद आणि हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीत होळकर राजवटीत, विशेषतः अहिल्याबाईंच्या आश्रयाखाली, भरभराटीला आले.

इंदूरचा राजवाडा हे होळकर सत्तेचे ऐतिहासिक केंद्र असून मराठा, मुघल आणि फ्रेंच वास्तुकलेचे मिश्रण आहे. लाल बाग राजवाडा हा युरोपियन भव्यता प्रतिबिंबित करणारा १९ व्या शतकातील राजवाडा आहे. तर महेश्वरमधील अहिल्या किल्ला हे आता एक हेरिटेज हॉटेल असून तिथे अहिल्याबाई होळकर यांच्या स्मृती जपून ठेवल्या आहेत. 

होळकर काळात मराठी ही प्रशासकीय भाषा

होळकरांच्या काळात मराठी ही इंदूरची प्रशासकीय भाषा होती. सरकारी नोंदी आणि आर्थिक व्यवहारांमध्ये मराठी मोडी लिपीचा मोठ्या प्रमाणात वापर केला जात असे. होळकर काळातील अनेक कायदेशीर कागदपत्रे, सनद (सनदे) आणि पत्रव्यवहार मराठीत लिहिले जात होते. त्याचबरोबर हिंदी आणि माळवी यांच्याशी सहअस्तित्व आणि सुसंवाद असल्याचेही दिसून येते. इंदूर, माळवा प्रदेशात असल्याने तेथे माळवीचे (राजस्थानी-हिंदीची एक बोली) अस्तित्व होते. प्रशासनात मराठीचे वर्चस्व असताना, स्थानिक लोक माळवी बोलत असत. मराठा राजवटीच्या पतनानंतरही, इंदूरमध्ये, विशेषतः होळकर वंशजांमध्ये, जुन्या प्रशासकीय कुटुंबांमध्ये आणि व्यापाऱ्यांमध्ये मराठी एक प्रमुख भाषा राहिली. आज, मध्य प्रदेशातील सर्वात मोठ्या मराठी भाषिक समुदायांपैकी एक इंदूरमध्ये आहे. यामध्ये होळकर काळातील प्रशासक आणि सैनिकांचे वंशज, मराठी व्यापारी आणि व्यावसायिक समुदाय, तसेच अहिल्याबाईंच्या राजवटीपासून स्थायिक झालेले मराठी विद्वान आणि पुरोहितांचे कुटुंब यांचा समावेश होतो.  मराठी माध्यमाच्या शाळा, मंदिरे आणि सांस्कृतिक संघटना अजूनही इंदूरमध्ये अस्तित्वात आहेत. 

हे ही वाचा : आर्य-द्रविड भाषांचे साहचर्य – तंजावर मराठी – भाग २

मराठीच्या पाऊलखुणा

इंदूरमध्ये हिंदी आता प्रबळ भाषा असली तरी, अनेक रस्त्यांची नावे, परिसर आणि सांस्कृतिक परंपरा मराठी वारसा प्रतिबिंबित करतात (उदा. “राजवाडा,” “महाराज बडा,” आणि “गोकुळ मोहल्ला” नावाचे क्षेत्र).

दरबारात साहित्याला आश्रय

अहिल्याबाई होळकर यांच्या नेतृत्वाखालील कवी आणि विद्वानांनी मराठीत धार्मिक ग्रंथ आणि भक्ती साहित्य लिहिले. होळकर दरबार हे मराठी विद्वानांचे आश्रयदाते होते. यामुळे या प्रदेशात साहित्यिक परंपरांचा प्रसार झाला.

इंदूर मराठी भाषिक वैशिष्ट्य 

चक्की, बेंगन, अलमारी, कैची, असे शब्द वारंवार कानावर पडायला लागले,, आणि ‘हे आम्हाला भेट देऊन राहिले’, ‘नाव लिखायचं’, ‘टिक्का लावणे’, ‘पुस्तकाचे पान’, ‘मुलगीचे नाव’ असे वाक्प्रचार (मात्र च काचेतला नाही तर चिमणीतला) ऐकू यायला लागले की आपल्या सोबत बोलणारी व्यक्ती इंदूरच्या मराठी कुटुंबातली त्यातूनही प्रामुख्याने धनगर आहे असे समजावे. होळकरांनी वसवलेल्या मराठमोळ्या इंदूरमध्ये केवळ धनगर नाही तर ब्राह्मण, मराठा आणि इतर काही जातींचेही लोक आढळतात. प्रामुख्याने ध्वनि-उच्चारणातील भेदावरून या जातींमधील फरक तिथल्या स्थानिक मराठी भाषकांना ओळखता येतात.

हे ही वाचा : कोचीनमधले मराठी बांधव!

मराठी आणि माळवी भाषेचा संगम 

त्याचबरोबर इंदूरमध्ये तिथल्या मावळा भाषेमध्ये मराठी शब्दसंग्रह सामान्य भाषेत, विशेषतः शासन, लष्कर यांच्याशी निगडीत व्यवहारक्षेत्रात दिसून येतो. 

– प्रशासकीय संज्ञा : _वतन_ (जमीन मालकी), _तालुका_ (जिल्हा), _पाटील_ (गावप्रमुख), _सरदार_ (प्रमुख).

– लष्करी संज्ञा : _बख्शी_ (पगारदार), _मावळ_ (मराठा सैनिक), _हुकुम_ (ऑर्डर).

– दैनंदिन अभिव्यक्ती : _बरोबर_ (बरोबर), _कधी_ (कधी), _निघुन जातो_ (आता निघत आहे).

समारोप 

आज इंदूरमधील बहुतेक मराठी भाषिक द्विभाषिक आहेत. कुटुंबात मराठी भाषा राखत असताना सार्वजनिक संवादासाठी हिंदी वापरतात. तरुण पिढ्या हिंदी आणि इंग्रजीकडे जात आहेत, परंतु सांस्कृतिक संघटना मराठीचे जतन करत आहेत. 

इंदूरच्या मराठी भाषेचा हा नमुना जरूर ऐकाच!